Jako że wiosna za progiem, coraz chętniej wyglądamy za ściany naszych betonowych jaskiń. Grill z rodziną, wyprawa rowerowa z przyjaciółmi, latem namiot i spotkania pierwszego stopnia z owadami i pajęczakami. No właśnie, czy z ich strony coś nam grozi?
Raczej ciężko zostać spidermanem w Polsce. Ale zacznijmy od przypomnienia podstaw biologii: pajęczaki to nawet nie są owady. Serio. Pajęczaki to pajęczaki, a owady to owady.
W języku potocznym często mówimy „owady” na wszystko, co ma dużo nóg i pojawia się w domu lub ogrodzie. Tymczasem różnica jest podstawowa. Owady mają sześć odnóży, często skrzydła i czułki. Pajęczaki – osiem nóg, brak czułków i zupełnie inną budowę ciała. To właśnie do nich należą pajęczaki, którym przyglądamy się w tym artykule.
Dlaczego w ogóle pajęczaki? Oczywiście nazwa wzięła się od pająków (arachne). W mitologii greckiej Arachne była utalentowaną tkaczką, słynącą z niezwykłej precyzji i kunsztu. Według mitu odważyła się rzucić wyzwanie samej bogini Atenie, patronce rzemiosła i tkactwa. Jej prace były tak doskonałe, że dorównywały boskim.
To jednak nie skończyło się dobrze. Za swoją pychę Arachne została ukarana i… zamieniona w pająka (wedle jednej z wersji).
A dlaczego pajęczaki gryzą, żądlą i wstrzykują jad? Cóż, to ich narzędzie walki służące do obrony i ataku. Pająki używają jadu, by unieruchomić ofiarę – znacie charakterystyczne uczucie drętwienia, prawda? Skorpiony działają podobnie, a owady, takie jak pszczoły czy osy, wykorzystują żądło przede wszystkim do obrony.
Człowiek pojawia się w tym schemacie przypadkowo. Do ukąszeń czy użądleń dochodzi zwykle wtedy, gdy zwierzę zostanie przygniecione, złapane lub poczuje się zagrożone.
Najgroźniejszy polski pajęczak opanował dyskrecję
W Polsce żyje ponad 800 gatunków pająków i niemal wszystkie posiadają jad. W praktyce oznacza to jednak tylko tyle, że polują na drobne zwierzęta, głównie owady. Dla człowieka większość z nich jest zupełnie niegroźna, a wiele nie jest nawet w stanie przebić skóry. To nie Australia, w której prawie wszystko, co chodzi, próbuje cię zabić.
Pajęczaki nad Wisłą najczęściej spotykamy w ogrodach, na działkach, w piwnicach czy mieszkaniach. Krzyżaki, kątniki domowe czy lejkowce to codzienność i sprzymierzeńcy w walce z komarami i muchami. Większość pająków w Polsce ma zbyt słabe szczękoczułki, by skutecznie przebić ludzką skórę, dlatego próba ukąszenia często nie daje żadnego efektu.
Wśród gatunków, które czasem budzą niepokój, wymienia się sidlisza piwnicznego czy darownika przedziwnego. W praktyce jednak ich kontakt z człowiekiem kończy się ucieczką (pająka, ale czasami to człowiek ucieka). Nawet jednak jeśliby doszło do ukąszenia – na przykład w sytuacji przypadkowego przygniecenia – jego skutki byłyby łagodne i krótkotrwałe. Można spodziewać się lekkiego bólu, zaczerwienienia czy niewielkiego obrzęku, które ustępują samoistnie.
Kolczak zbrojny, czyli gigachad wśród pająków
Wyjątkiem, który regularnie pojawia się w mediach, jest kolczak zbrojny (Cheiracanthium punctorium). To najbardziej jadowity pająk w Polsce. Żyje głównie na łąkach i w wysokich trawach, a jego ukąszenie może być bolesne.
Objawy przypominają użądlenie osy: ból, obrzęk, zaczerwienienie, czasem krótkotrwałe osłabienie. Brzmi nieprzyjemnie, ale kluczowe jest, że ugryzienie tego pająka nie stanowi zagrożenia dla ludzkiego życia. I nie dochodzi do niego zbyt często.
Mało kto wie, że w Polsce można spotkać także skorpiona. Chodzi o skorpiona karpackiego (Euscorpius tergestinus), który występuje (bardzo rzadko!) w południowej części kraju, głównie w górach.
To niewielki, skryty gatunek, który unika ludzi i chowa się między skałami. Choć posiada jad, jego działanie jest słabe. Użądlenie można porównać do lekkiego ukłucia i nie stanowi zagrożenia dla zdrowej osoby.
Co ciekawe, poza tym, że jego jad jest słaby i zaadaptował się do życia w chłodniejszym klimacie, ma większość charakterystycznych dla skorpionów cech (np. świeci w świetle lampy fluorescencyjnej). Uważa się, że jego obecność w Polsce to pozostałość po cieplejszych okresach klimatycznych.
Cisi wrogowie
Znacznie poważniej wygląda sytuacja z kleszczami. To również pajęczaki, ale ich strategia działania jest zupełnie inna. Nie atakują aktywnie i nie zdradzają swojej obecności.
Kleszcze potrafią niemal bezboleśnie przebić skórę i przez długi czas pozostać niezauważone. Ich ślina zawiera substancje znieczulające i przeciwzapalne, dzięki którym ofiara nic nie czuje. Ich największą bronią jest więc nie jad, lecz skuteczność i dyskrecja.
Problemem są choroby, które mogą przenosić, w tym borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu. To sprawia, że są one zdecydowanie najgroźniejszymi pajęczakami w Polsce.
Przed sezonem warto pamiętać, że kleszcza znalezionego w skórze należy jak najszybciej usunąć, najlepiej przy pomocy pęsety lub specjalnego narzędzia, chwytając jak najbliżej skóry i wyciągając zdecydowanym ruchem do góry.
Nie należy smarować go tłuszczem ani alkoholem, ani go zgniatać, ponieważ może to zwiększyć ryzyko zakażenia. Po usunięciu miejsce trzeba zdezynfekować i przez kolejne dni obserwować skórę, szczególnie pod kątem pojawienia się rumienia lub objawów przypominających grypę. W razie niepokojących symptomów warto skontaktować się z lekarzem.
Owady groźniejsze od pajęczaków
Dla porządku warto wrócić jeszcze na chwilę do owadów, które w polskich warunkach są groźniejsze dla człowieka. Przede wszystkim szerszenie. Każdego roku dochodzi do przypadków, w których ich użądlenia mają poważne konsekwencje zdrowotne, a sporadycznie także śmiertelne – np. w 2023 roku szerszenie śmiertelnie pokąsały wędkarza nad Wartą.
Osoby uczulone muszą także uważać na osy i pszczoły. I tu pojawia się zjawisko, które rzeczywiście może być śmiertelne, czyli wstrząs anafilaktyczny.
Nie jest to efekt „silniejszego jadu”, lecz gwałtownej reakcji organizmu. Układ odpornościowy reaguje nadmiernie na substancję zawartą w jadzie, traktując ją jak poważne zagrożenie. Dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych, spadku ciśnienia i obrzęku, który może objąć drogi oddechowe.
W skrajnych przypadkach prowadzi to do utraty przytomności, a nawet zatrzymania krążenia. To dlatego osoby z alergią noszą przy sobie adrenalinę.
Finalnie więc obraz jadowitych pajęczaków w Polsce jest więc mało sensacyjny i ciężko zostać w tym kraju spidermanem. Pająki są w większości nieszkodliwe, skorpiony pozostają ciekawostką przyrodniczą, a jedynym realnym (!) zagrożeniem są kleszcze.
(DŁ)
